Jaarverslag TOPOS 2010
Voorwoord
Dit rapport bevat het jaarverslag van de Stichting TOPOS, het architectuurcentrum Maastricht, over het kalenderjaar 2010. Na een periode van geen of beperkte activiteiten in 2008 en 2009, is TOPOS vanaf 2010 weer springlevend en heeft het weer de (belangrijke) plaats in het architectuurdebat in de brede zin van het woord in Maastricht ingenomen. Een nieuw bestuur en een nieuw samengestelde Raad van Advies (Programmaraad) heeft kans gezien om 2010 tot een succesrijk jaar te maken. In dit verslag wordt melding gemaakt van alle activiteiten en initiatieven die gedurende 2010 hebben plaatsgevonden. Bovendien wordt door middel van een reeks van bijlagen aangetoond hoe dat is gebeurd. Alles samen rechtvaardigt een en ander de conclusie dat TOPOS in Maastricht weer springlevend is.
Dit neemt niet weg dat er nog wensen ongerealiseerd zijn gebleven. Deze hebben te maken met de beperkte financiële armslag van TOPOS. Wanneer de middelen daarvoor toereikend zijn, wil TOPOS graag beschikken over een eigen ruimte, waar alle activiteiten kunnen worden geconcentreerd en wil TOPOS ook een (parttime) kracht kunnen aanstellen voor alle dagelijkse activiteiten.
Namens het bestuur bieden wij u met genoegen ons jaarverslag 2010 aan.
Maastricht, 31 december 2010.
Voorzitter, Prof. dr. Nico Nelissen
Secretaris, Hilde van Dijk
Inhoud
1. Algemeen
Doelstelling
Stand van zaken
Positie
Locatie
2. Bestuurlijke zaken
Bestuur
Raad van Advies (Programmaraad)
3. Doelgroepen
4. Publiciteit
Affiche, kerstkaart, Nieuwsbrief, reminder
Website
Pers
5. Financiën
Stimuleringsfonds architectuur
Gemeente Maastricht
Sponsoren
Vrienden van TOPOS
6. Programma: ‘Transformatie: een stad op een kruispunt van wegen’
Crisis in corporatieland
Maastricht: van groei in kwantiteit naar groei in kwaliteit?
Herstructurering van Maastricht-West
De geheime agenda van de A2 tunnel
Muziek in de timmerfabriek
Het tweede leven van de architectuur
Duurzaam bouwen: het creëren van nieuwe kwaliteiten
Victor de Stuersprijs oeuvrelezing
Hoe experimenteel is experimenteel bouwen?
Excursie Leuven
7. Slot
1. Algemeen
Doelstelling
De doelstelling van TOPOS is het onder de aandacht brengen van een zo breed mogelijk publiek van architectuur, stedenbouw en landschap in de ruimste zin van het woord. TOPOS wil de belangstelling voor (lokale) architectuur vergroten en verbreden. Door kennis over architectuur en stedenbouw te verspreiden en de discussie daarover te bevorderen wil TOPOS de totstandkoming van kwalitatief goede architectuur en stedenbouw stimuleren. Door uiteenlopende activiteiten te organiseren, wil TOPOS een breed platform voor de kennis, het inzicht, de discussie en het debat zijn op het gebied van de ruimtelijke kwaliteit in Maastricht en omgeving. Een groot aantal projecten is gericht op lokale vraagstukken op het gebied van de ruimtelijke kwaliteit. TOPOS wil actief het architectuurklimaat in Maastricht in positieve zin bevorderen.
Stand van zaken
Gedurende 2010 is TOPOS als een feniks uit het as herrezen. In september 2009 is een nieuw bestuur aangetreden en is ook de Raad van Advies (Programmaraad) van nieuw bloed voorzien. Vanaf 1 januari 2010 is TOPOS weer bijzonder actief geweest. Er zijn (hernieuwde) contacten gelegd met de beroepsgemeenschap van architecten, met het gemeentebestuur van Maastricht, met sponsoren en met instanties die soortgelijke doelen nastreven, zoals de ABM, de ABK, de Jan van Eyck-academie en NaiM-Bureau Europa. TOPOS is nog ijverig op zoek naar een vaste locatie en probeert het netwerk van vrijwilligers uit te breiden. TOPOS hoopt op niet al te lange termijn voldoende middelen te hebben om een parttime coördinator te kunnen aanstellen.
Positie
TOPOS vervult een belangrijke, en nog verder te ontwikkelen rol wat betreft de informatieverstrekking, de opinievorming en het debat over architectonische en ruimtelijke kwaliteit in Maastricht. TOPOS vervult die rol als onafhankelijke stichting, wat betekent dat ze zelf geen mening over deze zaken formuleert, maar een platform biedt waarop de zo-even genoemde functies vorm en inhoud krijgen. Er is een tamelijk breed palet van activiteiten ontwikkeld, waarbij elk onderdeel een eigen rol en betekenis heeft in het kader van het sensibiliseren van de Maastrichtse bevolking in het algemeen en relevante doelgroepen in het bijzonder voor architectonische en ruimtelijke kwaliteit.
Locatie
TOPOS organiseerde haar activiteiten bij Coffeelovers De Annex op Plein 1992 te Maastricht. De bijeenkomsten werden op de maandagavonden gehouden van 20.00 – 22.30 uur. De accommodatie bij Coffeelovers voldoet aan de te stellen eisen. TOPOS zorgde zelf voor de plaatsing van audiovisuele apparatuur. Het streven blijft erop gericht om over een eigen ruimte te beschikken. TOPOS wil daarover met de gemeente Maastricht van gedachten wisselen.
2. Bestuurlijke zaken
Bestuur
Het bestuur van TOPOS was gedurende 2010 als volgt samengesteld:
Voorzitter: Prof. dr. N.J.M. Nelissen, em. hoogleraar
Secretaris: Hilde van Dijk
Penningmeester: W. Heuts, financieel deskundige
Lid: Jos Kramer, architect
Lid: Bas van der Pol, architect
Lid: Camiel Kruchten, volkshuisvestingsdeskundige (sinds 01-04-2010)
Lid: Niek Bisscheroux (tot 01-11-2010)
Het bestuur kwam in 2010 3 x bij elkaar. Tijdens de vergaderingen werden de gebruikelijke bestuurlijke onderwerpen besproken, zoals de stand van zaken, het jaarprogramma, bijzondere activiteiten, financiële stand van zaken, bestuurssamenstelling, samenstelling Raad van Advies, sponsoren, Vrienden van TOPOS, enzovoort.
Raad van Advies (Programmaraad)
Voorzitter: Bas van der Pol, architect
Lid: Peter de Ronde, stedenbouwkundige
Lid: Jan Houwen, landschapsdeskundige
Lid: Peter Vandenboorn, architect
Lid: Jos Kramer, architect
Lid: Claire Fraats, woningbouwdeskundige
Lid: Lotte de Moor, studente ABK (sinds 01-06-2010)
De Programmaraad kwam in 2010 3 x bij elkaar om het jaarprogramma op te stellen, het lopende programma te evalueren en het nieuwe jaarprogramma te formuleren.
3. Doelgroepen
TOPOS richt zich op een breed publiek. Dit brede publiek bestaat uit architecten, stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, interieurarchitecten, onderzoekers, theoretici/historici, studenten beroepsopleidingen, bestuurders provincies, bestuurders gemeenten, beleidsmakers, politici, welstandsorganisaties, corporatiebestuurders, beleggers, projectontwikkelaars, algemeen publiek, bewonersorganisaties, buurt- en wijkverenigingen, schooljeugd, ckv-leerlingen, lokale en regionale architectuurcentra, particuliere opdrachtgevers. Specifieke onderdelen zijn gerelateerd aan verschillende specifieke publieksgroepen.
4. Publiciteit
Affiche, kerstkaart, Nieuwsbrief, reminder
TOPOS beschikt over een bestand van postadressen en e-mailadressen. Dit bestand is opgebouwd uit adressen van architecten en aannemers uit de omgeving van Maastricht, de gemeente Maastricht, omliggende gemeenten, woningbouwverenigingen, scholen, culturele organisaties en andere geïnteresseerden. Aan het begin van het jaar is een affiche met het jaarprogramma gedrukt, als ook een kerstkaart met de data en titels van de lezingen. Affiches zijn verspreid over de stad opgehangen, vooral op adressen waar veel Maastrichtenaren komen. De kerstkaarten zijn aan ruim 600 potentieel geïnteresseerden gestuurd. Aanvullend zijn er voor elke afzonderlijke activiteit TOPOS Nieuwsbrieven verstuurd. Kort voor aanvang van de activiteit werd nog een reminder per email verstuurd. Op het affiche, de kerstkaart, Nieuwsbrief en reminder werden standaard alle activiteiten vermeld, als ook de namen en logo’s van de sponsoren (waaronder het Sfa).
Website
TOPOS heeft een eigen website: www.toposmaastricht.nl. Deze informeert alle geïnteresseerden in organisatorische, strategische en inhoudelijke zaken die bij TOPOS aan de orde zijn. De website biedt informatie over wat TOPOS is en wat zijn activiteiten zijn. De website zal periodiek worden opgeschoond en aangevuld.
Pers
De lokale, regionale en landelijke pers wordt via een (post en e-) mailing op de hoogte gesteld van de activiteiten. Bij een aantal activiteiten is telefonisch contact opgenomen met de (plaatselijke) media om informatie te verstrekken of om een redacteur uit te nodigen voor een bijeenkomst. De regionale krant De Limburger heeft aan vrij veel Toposactiviteiten aandacht besteed. Dit gebeurde vooral door middel van artikelen waarin het aan de orde gestelde onderwerp van breder commentaar werd voorzien (Bijlage 6). Het weekblad De Ster besteedde ook geregeld aandacht aan TOPOS door vooral aspecten van ‘human interest’ te benoemen. In media als Week in / Week uit werden de Toposactiviteiten steeds aangekondigd.
5. Financiën
TOPOS is wat betreft haar financiën afhankelijk van bijdragen van anderen. De belangrijkste bronnen van inkomsten van TOPOS zijn: subsidie van het Stimuleringsfonds voor de Architectuur, een subsidie van de gemeente Maastricht, bijdragen van sponsoren en inkomsten uit bijdragen van de Vrienden van TOPOS.
Stimuleringsfonds architectuur
Voor het jaar 2010 heeft TOPOS van Sfa een bijdrage gekregen van Euro 20.000, waarvan 80% direct ter beschikking is gesteld. Daar dit bedrag niet toereikend was om het gehele programma (samen met andere inkomsten) te kunnen uitvoeren, zijn onderdelen van het voorgenomen programma geschrapt. Dit neemt niet weg dat TOPOS toch een coherent programma heeft kunnen aanbieden dat door de deelnemers bijzonder positief is gewaardeerd, getuige de vele positieve reacties.
Gemeente Maastricht
Hoewel naar aanleiding van een gesprek met de verantwoordelijke wethouder wat hogere verwachtingen waren gewekt ten aanzien van de financiële bijdrage van de gemeente Maastricht aan het jaarprogramma 2010 van TOPOS, is een bijdrage ontvangen van Euro 2.000. Het voornemen is om in contact te treden met het nieuw aangetreden college van burgemeester en wethouders en de hoogte van bijdrage van gemeentezijde aan de orde te stellen.
Sponsoren
TOPOS heeft kans gezien om in tijd van een jaar meerdere sponsoren aan zich te binden. Gedurende het jaar 2010 waren de volgende instanties sponsor van TOPOS:
- Architecten aan de Maas Maastricht – Rotterdam Euro 1.000,=
- Architectenbureau Jo van de Staay Maastricht Euro 200,=
- Van de Hoek - Coenegracht – Kromwijk Architectuur Stedenbouw Landschap Maastricht Euro 500,=
- iNeX Architecten Maastricht Euro 500,=
- SATIJNplus Architecten Born Euro 750,=
- Romaes Maastricht Euro 250,=
- Formani Holland Euro 500,=
- Frencken Scholl Architecten Maastricht Euro 500,=
- Gulikers Architecten Euro 500,=
- Continu, Detachering en Werving & Selectie Euro 500,=
Vrienden van TOPOS
Personen en instellingen kunnen voor een bedrag van Euro 25,= per jaar Vriend van TOPOS worden. Gedurende 2010 hebben zich 14 Vrienden van TOPOS aangemeld.
6. Programma
Het programma van TOPOS richtte zich in 2010 op de belangrijke transformaties die in Maastricht op demografisch, stedenbouwkundig, architectonisch, bouwecologisch en (volks)huisvestelijk gebied. De stad Maastricht verkeert in een belangrijk transformatieproces. Binnen het beperkte grondgebied van de gemeente is sprake van een groot aantal partijen die claims leggen op de ruimte, zowel de particuliere als de publieke ruimte. De aantrekkelijkheid van de stad heeft te maken met de landschappelijke ligging, de kenmerkende stedenbouwkundige structuur, het rijke culturele erfgoed en de zorgvuldige inpassing van hedendaagse architectuur in het stedelijk weefsel. Door zich wijzigende demografische en sociaaleconomische omstandigheden is er sprake van wisselende animo en wisselende partijen die bij (bouw)initiatieven de leiding nemen. Hier en daar wordt gesproken van ‘krimp’. Veelal wordt dit verschijnsel als pejoratief gezien. Er worden doemscenario’s gepresenteerd in de hoop en veronderstelling dat (meer) ruimte wordt gelaten voor krachten die ontwikkelingen kunnen stimuleren. De gedachte is echter, dat krimp ook anders kan worden geïnterpreteerd, namelijk als het terugbrengen van hyperactiviteit tot ‘normale’ proporties. Zogeheten krimp biedt nieuwe en andere kansen. Het doel van het jaarprogramma was om dit nader te ontrafelen, om dit vraagstuk uit te diepen en van verschillende kanten te bekijken, als ook te illustreren op verschillende aspecten verband houdend met architectuur, stedenbouw en landschap. Met het jaarprogramma beoogde TOPOS actief bij te dragen aan opinievorming over deze voor de stad zo belangrijk verschijnselen. In Maastricht spelen de komende jaren buitengewoon belangrijke onderwerpen, zoals de ondertunneling van de A2, de bouw van Belvedère, de herbestemming van religieus en industrieel erfgoed, de toekomst van de parochiewijken, de zorg voor het jonge bouwkundige erfgoed, de ecologische grondslagen van bouwen en wonen, de huisvesting van studenten, de samenhang tussen bebouwing en landschap, enzovoort. Naast aandacht voor de lokale vraagstukken, wilde TOPOS aandacht besteden aan ontwikkelingen op nationaal en internationaal niveau die voor de architectuur, stedenbouw en landschap van Maastricht van groot belang zijn. Dit gebeurde door lezingen, debatten en ondersteunende activiteiten ook mede vanuit een breder perspectief dan alleen het lokale te bekijken en door vooral ook sprekers en dergelijke van buiten Maastricht aan te trekken.
‘Transformatie: een stad op een kruispunt van wegen’
Crisis in corporatieland
Spreker: Hugo Priemus (Em. Hoogleraar TU Delft)
Discussie: Paul Driever (Servatius) en Frans Crijns (Maasvallei)
Plaats: Coffeelovers De Annex, Plein 1992, Maastricht
Datum: 25 januari 2010
Aantal deelnemers: circa 150
Midden jaren ’90 vond de zogeheten ‘brutering’ plaats, waarna woningbouwcorporaties meer zeggenschap kregen over hun financiën en de overheidsregulering sterk verminderde. Sindsdien zijn corporaties een verwoede zoektocht begonnen naar een organisatievorm die hun financiële zelfredzaamheid combineert met maatschappelijk verantwoord ondernemen. Veel corporaties verkennen de grenzen met de commerciële vastgoedmarkt om geld te genereren ten behoeve van onrendabele investeringen. De kennismaking met dit nieuwe werkgebied blijkt een lastige exercitie, getuige de diverse projecten die recent het nieuws hebben gehaald (de Campus in Maastricht, het Cruiseschip in Rotterdam). Als gevolg hiervan laait opnieuw de discussie op over het functioneren van het toezicht bij corporaties. Ondanks de afgenomen overheidsregulering bij de corporaties verlangt de politiek hulp bij de aanpak van sociaaleconomische problemen in buurten. Na de invoering van de vennootschapbelasting en de bijdrage aan het Vogelaarpotje kijkt de politiek nu opnieuw naar de corporaties om met oplossingen te komen voor de moeilijkheden op de woningmarkt ten gevolge van economische crises en krimp. Deze lezing wilde inzicht geven in de huidige rol en organisatie van woningbouwcorporaties en de dilemma’s waarmee ze geconfronteerd worden. Met behulp van een discussie probeert ze antwoorden te formuleren op de vraag hoe de rol van de corporaties toekomstbestendig gemaakt kan worden en welke gevolgen dit heeft voor de ontwikkeling van onze woon- en leefomgeving.
Maastricht: van groei in kwantiteit naar groei in kwaliteit?
Spreker: Wim Derks (Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid)
Debat: Lijsttrekkers politieke partijen Maastricht
Plaats: Coffeelovers De Annex, Plein 1992, Maastricht
Datum: 22 februari 2010
Aantal deelnemers: circa 160
Al eerder had TOPOS een keer een lezing georganiseerd over ‘Krimpende Steden in een Krimpende regio’. Hierin werd voornamelijk het fenomeen ‘krimp’ (structurele bevolkingsdaling) als nationaal fenomeen gesignaleerd en de invloed op het regionale beleid verkend. In de lezing die TOPOS in 2010 heeft georganiseerd, is de problematiek vooral op lokale (stedelijke) niveau in Maastricht aan bod gekomen. Inmiddels staat het onderwerp bevolkingsdaling ook bij het Rijk op de agenda: ‘Krimpen met kwaliteit, Interbestuurlijk actieplan bevolkingsdaling’, Rijk, VNG en IPO (november 2009). Het aantal inwoners daalt al in (vrijwel) alle gemeenten in Zuid-Limburg, Noordoost-Groningen en Zeeuws-Vlaanderen. Bevolkingsdaling wordt geleidelijk een steeds algemener verschijnsel in Nederland en het beleid wordt daarop aangepast. Hoe zit dat in Maastricht? Daalt het aantal inwoners al structureel? Spreken prognoses elkaar tegen? Het aantal mensen beneden de 65 jaar daalt volgens alle prognoses. Dat heeft onder andere gevolgen voor scholen, sportvoorzieningen en ruimte voor werkgelegenheid. Houdt het beleid hier al voldoende rekening mee? Hoeveel moet/kan het aantal woningen nog groeien in Maastricht? Gaan de omliggende dorpen mensen uit de stad wegzuigen om de eigen daling van het aantal inwoners te beperken? De bevolkingsontwikkeling vereist een omslag in het beleid: van groei in kwantiteit naar groei in kwaliteit. Heeft Maastricht deze omslag al gemaakt? De bevolkingsontwikkeling en de gevolgen daarvan roepen voor Maastricht veel discussiepunten op.
Herstructurering van Maastricht-West
Spreker: Frans Ziegler (architect, stedenbouwkundige, auteur en supervisor structuurvisie Malberg, auteur studie parochiewijken in Maastricht).
Aansluitend: Discussie met uitgenodigde vertegenwoordigers van gemeente en de betrokken architecten en woningbouwcorporaties (Peter de Ronde, Hari Gulikers, Huub Frencken, Peter Scholl, Claire Fraats)
Plaats: Coffeelovers De Annex
Datum: 22 maart 2010
Aantal deelnemers: circa 160
In Maastricht West is begin gemaakt met stedelijke vernieuwing in de naoorlogse ‘Parochiewijken’ Malberg, Malpertuis en Caberg. Voor de wijk Malberg heeft de gemeente stedenbouwkundige Frans Ziegler gevraagd een ruimtelijke strategie op te stellen in de vorm van een structuurvisie. Vervolgens zijn, onder zijn supervisie, alle deelplannen door verschillende partijen uitgewerkt en is men momenteel bezig met de realisatie ervan. Bij de presentatie van de structuurvisie werden met name de samenhang die tussen de plannen zou kunnen ontstaan en de vooraf bereikte consensus tussen partijen (die voor eenvoudigere procedures zou kunnen zorgen) gezien als de grote voordelen. Het plan is echter tot stand gekomen vóór de mondiale kredietcrisis en is gebaseerd op sociaaleconomische randvoorwaarden die sindsdien radicaal gewijzigd zijn. Deze lezing wilde inzicht geven in de werking van de structuurvisie voor Malberg en deze vergelijken met de ad hoc aanpak zoals die in andere wijken wordt toegepast. Door te analyseren welke partijen momenteel betrokken zijn en hoe specifieke plannen momenteel tot stand komen, is verkend hoe het plan zich moet en kan aanpassen aan veranderingen in de samenleving.
De geheime agenda van de A2 tunnel
Sprekers: Edzo Bindels (directeur West8 landschapsarchitecten, partner in Tunnelproject) en Fred Humblé (Humblé Architecten)
Plaats: Coffeelovers De Annex, Plein 1992, Maastricht
Datum: 19 april 2010
Aantal deelnemers: circa 170
Binnenkort wordt in Maastricht begonnen met de realisatie van de ondertunneling van de A2 stadstraverse. Een consortium van o.a. Strukton, Ballast-Nedam, Arcadis, West 8 landschapsarchitecten en Humblé Architecten heeft de aanbesteding gewonnen met het plan ‘De Groene Loper’. Hoewel de plangrenzen binnen de aanbestedingsprocedure ‘hard’ zijn aangegeven, zal dit sleutelproject grote invloed hebben op de ontwikkeling van de hele stad en moeten de grenzen als ‘zacht’ worden beschouwd. De ontwikkeling van met name Maasticht Noord-Oost (door de overheid benoemd tot een van de 40 zgn. ‘Vogelaarwijken’) is sterk afhankelijk van de plannen voor de A2 ondertunneling. Hoever reikt de ambitie van de plannenmakers voorbij de harde grenzen van de aanbesteding? Welke ambities hebben de visionairs, de ontwerpers van het plan, met betrekking tot het totale invloedsgebied van hun project? Welke eventuele concessies zouden deze ambities kunnen ondermijnen? Deze lezing wilde de ontwerpers van het A2-project ‘De Groene Loper’ de mogelijkheid bieden inzicht te verschaffen in hun ‘verborgen agenda’. Zo wordt getoond wat het belang is van hun plan voor de omliggende wijken en welke kansen er in liggen opgesloten indien men bereid is tussen de regels door te lezen en over de plangrenzen heen te kijken.
Muziek in de timmerfabriek
Sprekers: Ger Rosier (Ger Rosier Architecten) en Paul Lambrechts (gemeente Maastricht)
Plaats: Coffeelovers De Annex
Datum: 17 mei 2010
Aantal deelnemers: circa 150
De Timmerfabriek, en het omliggende gebouwensemble, gelegen in het zogeheten Belvedèregebied, is een zeer belangrijk voorbeeld van vroeg industrieel erfgoed in Nederland. Momenteel is de gemeente Maastricht in samenwerking met culturele instellingen en private partijen bezig deze gebouwen te herontwikkelen als cultuurcluster waarin vooral muziek en theater een onderdak gaan vinden. De ambities van het project zijn van begin af aan torenhoog. Zo wordt het project beschouwd als hoeksteen voor de Maastrichtse kandidatuur voor de Culturele Hoofdstad van Europa 2018 en moet het project gaan functioneren als motor voor de ontwikkeling van het grootschalige stadsvernieuwingsproject Belvedère. Daarnaast hebben de betrokken culturele instellingen en private partijen allemaal hun eigen belangen en ambities. De ontwerper van dit cultuurcluster ziet zich geconfronteerd met het huisvesten van diverse culturele instellingen in een ensemble van historische monumenten en moet opereren binnen een complex web van belangen en ambities. Deze lezing wilde inzicht geven in de waarde van dit gebouwenensemble en verkennen wat het belang is van de ontwikkeling die er momenteel plaatsvindt. Ze wilde de ontwerper laten tonen hoe hij de mix van belangen en ambities gaat vertalen in een ruimtelijke oplossing binnen de randvoorwaarden die gesteld worden door een krap budget en de monumentenstatus van de gebouwen.
Het tweede leven van de architectuur
Sprekers: Fred Humblé (als architect en stedenbouwkundige betrokken bij een groot aantal opgaven m.b.t. herontwerp van jonge monumenten) en Peter Vandenboorn (als architect met de nodige ervaring op et gebied van herbestemming van jonge monumenten).
Plaats: Coffeelovers De Annex, Plein 1992, Maastricht
Datum: 14 juni 2010
Aantal deelnemers: circa 110
Maastricht is rijk aan zogenaamde ‘jonge monumenten’: gebouwen van hoge architectonische en historisch-maatschappelijke kwaliteit die nog niet oud genoeg zijn om nu officieel als rijksmonument benoemd te worden maar waarvan de verwachting is dat ze over enkele decennia wel als zodanig zullen worden aangemerkt. Veel van deze jonge monumenten worden met sloop of onvakkundige aanpassing bedreigt. De snelle verandering van onze maatschappij vraagt van deze gebouwen dat ze zich aanpassen aan de wooneisen van de huidige maatschappij of dat ze plaatsmaken voor een nieuwe generatie gebouwen. Stedenbouwkundige, architectonische, technische, maatschappelijke, functionele en historische randvoorwaarden spelen allemaal een rol in de afweging welk gebouw wel en welk gebouw niet behouden zal blijven. Als deze gebouwen als jonge monumenten worden aangemerkt, op welke manier kunnen ze dan worden aangepast aan de eisen van huidig en toekomstig gebruik en welke problemen dienen dan opgelost te worden? Welke voordelen en kansen biedt hergebruik ten opzichte van sloop en nieuwbouw? Door het tonen van aansprekende transformaties van jonge monumenten werd inzicht gegeven in de waardebepaling van relatief jonge bouwwerken die door een breed publiek misschien niet direct als waardevol worden beschouwd, maar zeker een tweede leven verdienen.
Duurzaam bouwen: het creëren van nieuwe kwaliteiten
Spreker: Ronald Rovers (Hogeschool Zuyd, lector gebouwde omgeving en regionale ontwikkeling)
Plaats: Coffeelovers De Annex, Plein 1992, Maastricht
Datum: 20 september 2010
Aantal deelnemers: circa 110
Nu de wereldbevolking het aantal van 7 miljard bereikt, vormen diverse gelijktijdige en onderling samenhangende crises een teken dat de grenzen van wat de aarde en daarmee de mensheid aan kan, zijn bereikt: Een voedselcrisis op de wereldmarkt i.v.m. ontwikkeling van biobrandstof, klimaatcrisis als gevolg van overmatige uitstoot van CO2, energiecrisis waarbij de transitie van olie naar duurzame energie niet snel genoeg op gang komt en de huidige financiële crisis die de gevaren van de consumptiegerichte maatschappij blootleggen. Duurzame herontwikkeling van onze mondiale samenleving is noodzakelijk en lijkt de grote opgave van onze generatie. In het op gang brengen van duurzame ontwikkelingen manifesteert zicht een tegenstelling tussen het lange termijn rendement, inherent aan duurzame ontwikkelingen, en de korte termijn visie van investeerders. Op welke manier kan deze tegenstelling overbrugd worden? In Duitsland bijvoorbeeld heeft de overheid op verschillende terreinen het voortouw genomen in het stimuleren van de ontwikkeling van duurzame technologieën, terwijl in Nederland vooral van het eigen initiatief van de bevolking veel verwacht wordt. Waar liggen de kansen en de verantwoordelijkheid van de overheid bij het op gang brengen van duurzame ontwikkelingen of kunnen we volledig vertrouwen op het bedrijfsleven en private investeringen? Deze lezing wilde de rol en verantwoordelijkheden van overheid, bedrijfsleven, stedenbouwers, architecten en burgers bij het op gang brengen van duurzame ontwikkelingen analyseren en inzichtelijk maken.
Victor de Stuersprijs oeuvrelezing
Spreker: Prof. ir. Wim van den Bergh (architect, hoogleraar woningbouw RWTH Aachen, voormalig directeur ABK Maastricht)
Plaats: Coffeelovers De Annex, Plein 1992, Maastricht
Datum:18 oktober 2010
Aantal deelnemers: circa 110
Wim van den Bergh is al 25 jaar als architect werkzaam in de regio Zuid-Limburg. Hij is tijdens deze periode op verschillende manier actief geweest. In het onderwijs, zo was hij o.a. van 1993-2002 directeur van de Academie van Bouwkunst in Maastricht en is hij momenteel hoogleraar woningbouw aan de RWTH in Aachen. Naast zijn werkzaamheden in het onderwijs heeft Van den Bergh regelmatig gepubliceerd over o.a. Architect F.P.J. Peutz, architect Luis Barragan, The Work of John Hejduk en Architect Dom Hans van der Laan. Zijn architectonisch oeuvre heeft hij vaak in samenwerking met andere lokale architecten (bijvoorbeeld Jo Jansen) gerealiseerd. In 1999 kreeg hij de Maastrichtse ‘Victor de Stuersprijs’ voor moderne architectuur voor zijn project in de Capucijnenhof in Maastricht. Wim van den Bergh’s uitgebreide carrière waarin hij het vak van architectuur vanuit diverse invalshoeken heeft benaderd, maakt hem dé man bij uitstek die de tijdloze rol van de architect in het komen en gaan van tijdsgebonden crises en maatschappelijke veranderingen kan analyseren.
Hoe experimenteel is experimenteel bouwen?
Sprekers: Peter de Bruin van Dynamo Architecten (NDSM loods Amsterdam) en Ineke Hulshof van Hulshof Architecten (kluswoningen Wallisblok Spangen Rotterdam).
Plaats: Coffeelovers De Annex, Plein 1992, Maastricht
Datum: 15 november 2010
Aantal deelnemers: circa 120
In Maastricht worden, ten gevolge van de vergrijzing, betrekkelijk veel seniorenwoningen gebouwd. De vele opleidingsinstituten in de stad zorgen echter ook voor een constante instroom van vaak creatieve en intelligente jonge mensen. Helaas trekken veel van deze jongeren na hun opleiding en tijdens de gezinsformatie weg uit de stad. Het krappe, nogal traditionele en relatief dure woningaanbod binnen de stad draagt hieraan bij. Wellicht kunnen bouwexperimenten de ontwikkeling stimuleren van woonvormen die zich richten op het in de stad houden van hoger opgeleide, creatieve en kansrijke jongeren. Dit zou kunnen door het creëren van woonruimte die aansluit op de wensen van specifieke groepen mensen; binnenstedelijke gezinswoningen, flexibele woningen die zich kunnen aanpassen aan veranderende gezins- en inkomenssituaties, goedkope kluswoningen, woon-werkwoningen, etc. Deze lezing wilde de rol van stedenbouw, architectuur en huisvesting binnen de problematiek van de creatieve steden analyseren. Door het toelichten van succesvolle voorbeelden van elders wil deze lezing inzicht geven in de mogelijkheden van bouwexperimenten voor het aanpassen van de woningvoorraad in Maastricht.
Jaarlijkse excursie - zie hier de filmbeelden van de excursie
Toelichting: Prof. dr. Nico Nelissen
Plaats: Leuven
Datum: 16 oktober 2010
Aantal deelnemers: 35
Leuven is een stad die volop in ontwikkeling is. Zowel in de historische binnenstad, in de buitenwijken, als in de buitengebieden vinden talrijke boeiende stedenbouwkundige en architectonische ontwikkelingen plaats. Deze sterk door monumenten, bierbrouwerijen en studenten gekenmerkte stad heeft sedert de komst van burgemeester Louis Tobback (voormalig minister van Binnenlandse zaken van de Federale regering) een renaissance ondergaan. Dat is te zien in het gebied rondom het station waar een imposante (kantoren)ontwikkeling plaats vindt, verspreid over de binnenstad waar bestaande historische panden een nieuwe bestemming hebben gekregen voor onderwijsdoeleinden, cultuur en commercie, maar ook op voormalige bedrijventerreinen die omgetoverd zijn tot ensembles van voorzieningen voor de vrije tijd en op de universitaire campus waar herbestemmingen en nieuwbouw aan de orde van de dag zijn. Onlangs is het imposante Museum M naar een ontwerp van Stefan Beel geopend. Met andere woorden: Leuven heeft veel te bieden op het gebied van hedendaagse architectuur. Grote vedetten hebben daar hun sporen achtergelaten, zoals Henri van de Velde, Renaat Braem, Manuel de Solà-Morales, Samijn @ Partners, Goncalo Byrne, Van Aerschot en Verplancke, Poponcini, Lootens, bOb van Reeth, Jo Crépain, Neutelings-Riedijk, Aldo Rossi, De Gregorio en de zo-even genoemde Stefan Beel. Kortom, Leuven is een plaats die meer dan de moeite waard is vanuit een oogpunt van architectuur en stedenbouw. Tijdens deze excursie zal onze voorzitter Nico Nelissen u informeren over al deze projecten en ontwikkelingen. Het programma was als volgt:
09.00 Vertrek vanaf station richting Leuven
10.15 Bezoek Provinciehuis (Gonçalo Byrne), stadswandeling door Leuven: Stadhuis, Sint Pieterskerk, Herbestemming postkantoor, Paleis van Justitie, Tweebronnen (Henri van de Velde), binnenstedelijke woonwijk (Renaat Braem), kever (Jan Fabre), Universiteitsbibliotheek (Whitney Warren), restanten verdedigingswerken, Naamsestraat, studentenhuisvesting (bOb van Reeth), collegezalen sociale wetenschappen (Mauro Poponcini), STUK (Neutelings-Riedijk).
11.30 Bezoek Museum M (Stefan Beel) met collectie religieuze kunst, schilderkunst uit de Late Middeleeuwen en Vroege Renaissance, sociaalrealistisch werk van Meunier.
13.00 Lunch op eigen gelegenheid
14.30 Bezoek Groot Begijnhof, Campusbibliotheek Arenberg (Rafael Moneo), enkele andere gebouwen op universitaire campus, Philipssite, Sportoase (Aldo Rossi, Alfredo di Gregorio), Stationsgebouw (Manuel de Solà-Morales, Samijn & Partners; overkapping station (Philippe Samyn), herinrichting Martelarenplein, ondergrondse parking (Marcel Smets),kantoren (Jo Crépain) en enkele verspreid gelegen architectonisch interessante projecten.
17.00 Vertrek naar Maastricht
7. Slot
Bestuur en Programmaraad, als ook de deelnemers aan de activiteiten van TOPOS kijken terug op een geslaagd 2010. Dankzij de inspanning van velen en de bijdragen van allerlei partijen wat het mogelijk TOPOS weer op de (Maastrichtse) kaart te zetten. De perspectieven voor de toekomst zijn hoopvol gestemd.